Là một người làm giáo dục, đồng thời cũng là một người mẹ có con đang bước vào cấp THCS, tôi tin rằng mình chia sẻ cùng nỗi băn khoăn với rất nhiều bậc phụ huynh.
Khi nhìn về tương lai của con, chúng ta đều tự hỏi: Con sẽ học gì? Con sẽ làm nghề gì? Và mình nên đồng hành cùng con như thế nào để con không bị tụt lại phía sau?
Thành thật mà nói, chính người lớn chúng ta cũng đang rất bối rối.
Chỉ trong vài năm gần đây, thế giới đã thay đổi với tốc độ chưa từng có. Những điều hôm nay còn đúng thì ngày mai có thể đã khác. Ngay cả việc dự đoán cuộc sống của chính mình trong một vài năm tới cũng không hề dễ dàng, huống chi là định hướng cho con trong 10 hay 15 năm tới.
Con người vốn luôn phải thích nghi với sự thay đổi. Chúng ta từng thích nghi với thiên nhiên, với các cuộc cách mạng công nghiệp và với sự phát triển của khoa học – công nghệ. Nhưng lần thay đổi này có một điểm rất khác: đó là sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI).
Lần đầu tiên trong lịch sử, vị trí của con người với tư cách là sinh vật thông minh nhất trên hành tinh đang thực sự bị thách thức.
Nếu trước đây máy móc chỉ thay thế sức lao động chân tay thì ngày nay AI còn tham gia vào những công việc đòi hỏi tư duy bậc cao: nghiên cứu khoa học, sáng tạo, phân tích dữ liệu, hỗ trợ y học, giáo dục, lập trình và rất nhiều lĩnh vực chuyên môn khác.
Là một người làm giáo dục, tôi cũng sử dụng AI mỗi ngày để xây dựng giáo án, thiết kế chương trình học và phát triển nội dung giảng dạy. Điều đó cho thấy AI không còn là công nghệ của tương lai, mà đã trở thành một phần của hiện tại.
Chính vì vậy, câu hỏi lớn nhất không còn là: “AI có thay thế con người không?” mà là: “Con người cần học gì để vẫn giữ được giá trị của mình?”
Tác giả Yuval Noah Harari từng đưa ra một nhận định khiến nhiều người phải suy ngẫm. Ông cho rằng mối đe dọa lớn nhất đối với thế hệ trẻ trong tương lai không phải là thất nghiệp, mà là nguy cơ trở thành “tầng lớp vô dụng” – những người không còn tạo ra giá trị mà xã hội cần.
Ngày trước, cha mẹ thường dặn con phải học hành để có một công việc ổn định, không bị bóc lột sức lao động. Nhưng trong tương lai, điều đáng lo có lẽ không còn là bị bóc lột, mà là không còn ai cần đến năng lực của mình.
Bên cạnh đó, chúng ta cũng đang sống trong thời đại bùng nổ thông tin. Nếu trước đây thiếu thông tin là bất lợi thì ngày nay, điều khó khăn nhất lại là biết chọn lọc, kiểm chứng và sử dụng thông tin một cách hiệu quả.
Kiến thức không còn là lợi thế duy nhất. Điều tạo nên sự khác biệt sẽ là khả năng học tập suốt đời, tư duy phản biện, sáng tạo, thích nghi, hợp tác và đặc biệt là những phẩm chất rất “con người” như lòng nhân ái, đạo đức và trách nhiệm.
Có lẽ, mục tiêu của giáo dục trong thời đại AI không còn đơn thuần là truyền đạt kiến thức. Điều quan trọng hơn là giúp các em biết học cách học, biết đặt câu hỏi, biết giải quyết vấn đề và biết sống có giá trị.
AI có thể xử lý dữ liệu nhanh hơn con người, nhưng AI không thể thay thế một trái tim biết yêu thương, một nhân cách tử tế hay khát vọng cống hiến cho cộng đồng.
Đó mới chính là lợi thế bền vững nhất của con người trong tương lai.
Điều quan trọng nhất trong thời đại ngày nay không còn là ai biết nhiều thông tin hơn, mà là ai biết biến thông tin thành tri thức và giá trị.
Thông tin đang ở khắp mọi nơi. Chỉ với vài giây, AI có thể cung cấp cho chúng ta lượng kiến thức khổng lồ mà trước đây phải mất nhiều năm mới tích lũy được. Vì vậy, lợi thế của con người không còn nằm ở việc ghi nhớ thật nhiều, mà ở khả năng chọn lọc, phân tích, kết nối các mảnh ghép thông tin để tạo nên những ý tưởng mới, những giải pháp mới và những giá trị mới cho cuộc sống.
Chúng ta có thể học mười hai hay mười lăm năm trong nhà trường, nhưng về tốc độ xử lý và lưu trữ thông tin thì con người sẽ không bao giờ vượt qua được AI. Điều AI chưa thể thay thế chính là khả năng sáng tạo, tư duy độc lập, sự thấu cảm và những trải nghiệm rất riêng của mỗi con người.
Không chỉ AI, những biến động về kinh tế, môi trường, biến đổi khí hậu hay các cuộc khủng hoảng toàn cầu cũng khiến cuộc sống thay đổi từng ngày. Thế giới đang chuyển động với tốc độ mà không ai có thể dự đoán chính xác điều gì sẽ xảy ra trong năm tới hay mười năm tới.
Chính vì vậy, năng lực thích nghi trở thành một trong những năng lực quan trọng nhất của thế kỷ XXI.
Điều đặc biệt là chúng ta – những người làm cha mẹ và những người làm giáo dục – lại đang ở trong một hoàn cảnh rất đặc biệt. Chúng ta phải dẫn dắt con bước vào một tương lai mà chính mình cũng không thể nhìn thấy rõ. Chúng ta không có sẵn một tấm bản đồ hoàn chỉnh, nhưng vẫn phải đồng hành để giúp con đủ bản lĩnh bước tiếp.
Có lẽ, điều tốt nhất mà chúng ta có thể trao cho con không phải là những câu trả lời có sẵn, mà là khả năng học hỏi suốt đời, tinh thần sẵn sàng thay đổi, dũng khí đối mặt với điều chưa biết và niềm tin vào chính mình.
Nguồn : nhà giáo dục Nguyễn Thuý Uyên Phương
